Zbulimet arkeologjike në Bylis një nga simbolet iliro-shqiptare, dëshmojnë më së miri autenticitetin edhe historinë e vendit tonë. Një projekt i zhvilluar së fundmi nga Instituti i Arkeologjisë, ka zbuluar një cisterne uji që rezervonte ujërat e shkallarës se stadiumit të shek. III p. Kr.
Cisterna është 50 m e gjatë dhe 8 m e thellë dhe mbulohej nga një sistem harqesh, ndërsa konsiderohet më e madhja dhe e bukura e Ballkanit antik të asaj periudhe, duke përfshirë edhe Greqinë. Krahas gërmimit po behët edhe restaurimi i saj.
Mes zbulimeve arkeologjike në Bylis, arkeologu Neritan Ceka ka vlerësuar Katedralen si një nga më të bukurat në Ballkan dhe më të veçantat, pasi krahas figurave gjeometrike ka dhe figura njerëzore.
“Këtu është Katedralja e madhe e qytetit, një nga më të bukurat e Ballkanit. Një mozaik i jashtëzakonshëm me figura njerëzore jo vetëm me figura gjeometrike si në vendet e tjera. Është një dëshmi e trashëgimisë. Që këtu glinët, kaluan në Ballsh, që vjen nga Bylisi, kryevend. Suke marrë me vete mbishkrimet që u gjetën në Ballsh. Ndoshta dhe librat e famshëm, kodikun e famshëm të Beratit, sigurisht që vjen nga Bylisi apo Ballshi. Evidentimi i këtij siti arkeologjik, nuk mund të kufizohet me keq. Është symbol i trashëgimisë iliro-shqiptare”, ka thënë ai.
Neritan Ceka ngriti dhe hipotezën se Kodikët e Beratit mund ta kenë origjinën nga Bylisi, duke shtuar se nuk mund të kalohet thjesht me një investim kalimtar të BE por duhet të ketë investime serioze ku mund te investojnë dhe vete shqiptarët kudo në botë.
“Trashëgimi kulturore, shpirtërore. Ishte kryeqendra e 4 qyteteve të tjera. Ishte një Republikë e vogël e organizuar me monedhat e veta me nëpunësit. Kemi dhe një teatër të 4-tërt. Nuk e kemi në Shqipëri sot. Nuk mund te kemi vizioninin ‘këtu kemi Bylisin dhe po ffusim ca para’, sic po bën BE tani. Këto janë vizione me kënd shumë të ngushtë. Ne këtu kemi qytetin më të rëndësishëm Ilir. Këtu të ketë një muze të vetin të mirë. Nëse BE nuk do na japë këtë para, ne specialistët tonë kemi guximin t’i themi nuk i duam këto investime. Të hapim një llogari bankare dhe të kontribojnë të gjithë shqiptarët kudo që ndodhen. Ne kemi dy grupe punëtorësh dhe i kemi propozuar ministrisë ta mbajë këtë ritëm gjithë vitin“, deklaroi Ceka.
Puna do të vijoje deri në 20 tetor, mbi këtë vepër të së kaluarës që mbetet më e madhja e Ballkanit Antik të asaj periudhe. Nga sa mësohet, pjesë e ekspeditës janë Instituti i Arkeologjisë në bashkëpunim me Njësinë Arkeo Bylis të Akademisë së Shkencave, Parkun Arkeologjik Bylis dhe grupin gjeofizik.
